Portfelim bitta aksiyaga haddan tashqari bog‘lanib qolmaganmi? ETF tarkibini ochib haqiqiy ulushni hisoblash

Hisobingizda uchta pozitsiya turibdi: S&P 500 ETF, Nasdaq-100 ETF va bitta alohida aksiya. Tashqaridan qaraganda portfel taqsimlangandek ko‘rinadi. Lekin ETF lar ichidagi aksiyalarni ochib hisoblasangiz, bitta kompaniya uch joyda takrorlanib chiqadi va unga tikilgan haqiqiy ulush hisobdagi raqamdan ancha katta bo‘ladi. Quyida o‘z pozitsiyalaringiz va ETF emitentlari e’lon qiladigan tarkib jadvali bilan haqiqiy konsentratsiyani o‘n-o‘n besh daqiqada qanday hisoblash ko‘rsatilgan.

Boshlashdan oldin nima kerak

• Pozitsiyalar ro‘yxati: broker yoki savdo platformasidagi «Portfel / Aktivlar» sahifasidan har bir pozitsiyaning joriy bozor qiymatini yozib oling (sotib olish narxini emas).
• Dollarga aylantirilishini kutayotgan pul ham pozitsiya: hisobda so‘mda turgan yoki stablecoin ga o‘tkazilgan savdo mablag‘ini ham ro‘yxatga qo‘shing. Hisob-kitobni bir valyutada olib borish uchun ularni o‘sha kungi kurs bo‘yicha dollarga keltiring.
• Har bir ETF ning tarkib jadvali: emitent saytidagi fond sahifasida «Holdings» bo‘limini toping, eng katta o‘nta pozitsiya ulushini va ma’lumot sanasini yozib oling. Tarkib har kuni o‘zgaradi.
• Hisoblash uchun jadval dasturi yoki qog‘oz-qalam yetarli: faqat ko‘paytirish va qo‘shish bor.

1-qadam: har bir pozitsiyaning portfeldagi ulushini toping

Ulush = pozitsiya qiymati ÷ barcha pozitsiyalar qiymati yig‘indisi.

Misol uchun faraziy portfel olamiz (summalar faraziy, ETF ichidagi ulushlar esa emitent e’lon qilgan haqiqiy raqamlar), jami 10 000 dollar:

Shu jadvalga qarasangiz, eng katta yakka kompaniya NVDA va u 20%. Bu raqam noto‘g‘ri — sababi keyingi qadamda.

2-qadam: ETF ni ochib, bitta kompaniyaga haqiqiy ulushni hisoblang

Rasmda iShares IVV rasmiy sahifasidagi tarkib jadvali, sana 2026-10-16: NVIDIA 7,84%, Apple 7,58%, Microsoft 5,94%, eng katta o‘nta pozitsiya jami 38,28%.

Invesco QQQ sahifasida ko‘rsatilgan sana 2026-10-17: NVIDIA 8,15%, Apple 7,92%, Microsoft 6,21%, o‘nta pozitsiya jami 47,01%.

Formula: kompaniyaga haqiqiy ulush = Σ (har bir ETF qiymati × kompaniyaning shu ETF dagi ulushi) + to‘g‘ridan-to‘g‘ri egalik qiymati.

Hisobda 20% ko‘ringan NVDA aslida 26,4%. Portfelning to‘rtdan biridan ko‘pi bitta kompaniyaga bog‘langan: NVDA 30% tushsa, faqat shu sababdan butun portfel taxminan 7,9% (26,4% × 30%) kamayadi.

Faqat eng katta o‘nta pozitsiyani ochish yetarli: qolgan aksiyalarning ulushi kichik, natijaga ta’siri sezilarli emas, eng katta o‘ntalik esa emitent sahifasida har doim ko‘rsatiladi.

3-qadam: tarmoqlar bo‘yicha to‘planib qolmadimi

Bitta kompaniya ulushi me’yorda bo‘lsa ham, bitta tarmoq ulushi katta bo‘lishi mumkin. Ikkala emitent sahifasida tarmoqlar taqsimoti bor:

• IVV da «Information Technology» — 38,28% (sana 2026-10-15).
• QQQ da «Technology» — 68,01% (sana 2026-09-30).

O‘sha faraziy portfel uchun: 5 000 × 38,28% + 3 000 × 68,01% + 2 000 (NVDA texnologiya tarmog‘iga kiradi) ≈ 5 954 dollar, ya’ni taxminan 59,5% texnologiyada.

E’tibor bering: ikki emitentning tarmoq tasnifi bir xil emas, shuning uchun bu yig‘indi taxminiy. U «yarmidan ko‘pi bitta tarmoqdami yoki yo‘qmi» degan savolga javob beradi, verguldan keyingi raqamlar uchun emas.

4-qadam: aslida nechta aksiyaga egasiz — bitta raqam bilan

Portfel faqat alohida aksiyalardan iborat bo‘lsa, har bir ulushni kvadratga oshirib qo‘shing va natijaning teskarisini oling. Bu «samarali pozitsiyalar soni»:

Samarali pozitsiyalar soni = 1 ÷ Σ (ulush²)

Masalan, beshta aksiya: 40%, 20%, 15%, 15%, 10%:

0,4² + 0,2² + 0,15² + 0,15² + 0,1² = 0,16 + 0,04 + 0,0225 + 0,0225 + 0,01 = 0,255

1 ÷ 0,255 ≈ 3,9. Nomiga beshta aksiya, taqsimlanish samarasi esa to‘rttadan ham kam aksiyaga teng. Beshtasi 20% dan bo‘lsa, natija aynan 5 chiqadi. Natija nominal sondan qancha kichik bo‘lsa, pul shuncha kam pozitsiyada to‘plangan.

Portfelda ETF bo‘lsa, avval 2-qadamdagi kabi asosiy kompaniyalarni ajratib oling, keyin ularning ulushini shu formulaga qo‘ying.

Qancha konsentratsiya «juda ko‘p»: solishtirish uchun qonuniy o‘lchov

Shaxsiy hisob uchun qonuniy yuqori chegara yo‘q — ulush bitta kompaniyadagi voqea keltirishi mumkin bo‘lgan zararni qancha ko‘tara olishingizga bog‘liq. Tashqi o‘lchov kerak bo‘lsa, AQShning 1940-yilgi «Investment Company Act» qonuni 5(b)(1)-bandidagi «diversifikatsiyalangan» fond ta’rifiga qarash mumkin (qonun matni):

• Fond aktivlarining kamida 75% qismida bitta emitentga qo‘yilgan mablag‘ fond umumiy aktivlarining 5% idan, shuningdek o‘sha emitentning ovoz beruvchi aksiyalarining 10% idan oshmasligi kerak.
• Qolgan 25% ga bu 5% cheklovi tatbiq etilmaydi. Shu sababli IVV «diversified» deb belgilangan bo‘lsa ham, unda NVIDIA ulushi 7,84%.
• Xuddi shu bo‘limning (c) bandiga ko‘ra, chegaradan oshish narx o‘sishi tufayli bo‘lsa, fond bu maqomini yo‘qotmaydi; faqat yangi xarid tufayli oshish hisobga olinadi.

Shu o‘lchov bilan faraziy portfelga qarasak: bitta kompaniyaga 26,4% — fondlar uchun «diversifikatsiya» ta’rifidan ancha yuqori. Bu shunday taqsimlash mumkin emas degani emas. Lekin siz indeksni emas, bitta kompaniya riskini ko‘tarayotganingizni aniq bilishingiz kerak.

Konsentratsiya yuqori chiqsa, nima qilish kerak

1. Avval chegarani yozib qo‘ying. Masalan: «bitta kompaniyaga haqiqiy ulush 10% dan oshmaydi», «bitta tarmoq 40% dan oshmaydi». Raqamni o‘zingizning risk ko‘tarish darajangizga qarab belgilang va savdo jurnaliga yozing, shunda bozor harakatiga qarab fikrni o‘zgartirib yubormaysiz. Tayyor ustunlar uchun savdo jurnali va pozitsiya hajmini hisoblash qo‘llanmasiga qarang.
2. Yangi pulni ulushi past qismga yo‘naltiring. Sotmasdan faqat to‘ldirish sotuv xarajatini keltirmaydi va chegaradan biroz oshgan holatlarga mos keladi. So‘mdan dollarga har gal o‘tkazishda yo‘qotiladigan farqni ham hisobga oling — u valyuta ayirboshlash va aktiv konvertatsiyasi xarajati maqolasida hisoblangan.
3. Juda oshib ketgandagina kamaytiring. Limit order bilan bo‘lib-bo‘lib soting; savdodan oldingi va keyingi seanslarda yoki likvidlik past paytda market order ishlatmang.
4. ETF almashtirishdan oldin tarkib ustma-ustligini solishtiring. QQQ dan boshqa «texnologiya» yoki «o‘sish» ETF iga o‘tsangiz, eng katta o‘nta pozitsiya deyarli bir xil bo‘lishi mumkin — ochib hisoblaganda konsentratsiya o‘zgarmaydi.
5. Leveraged ETF bilan «taqsimlash» bo‘lmaydi. 2x, 3x mahsulotlar o‘sha indeksning o‘ziga bo‘lgan ta’sirni kuchaytiradi va uzoq ushlansa natija chetlashadi: leveraged va inverse ETF ni uzoq ushlab tursa bo‘ladimi.

Ko‘p uchraydigan hisob xatolari

• Ulushni sotib olish narxi bilan hisoblash. Eng ko‘p o‘sgan pozitsiyaning narx bo‘yicha ulushi eng past, bozor qiymati bo‘yicha esa eng yuqori — shu bilan eng katta konsentratsiya ko‘zdan yashirinadi. Har doim joriy bozor qiymatini oling.
• Faqat ETF nomiga qarash. «S&P 500» va «Nasdaq-100» nomlari boshqa-boshqa, lekin eng katta uchta kompaniyasi bir xil.
• Turli sanadagi jadvallarni aralashtirish. Ikki ETF jadvali orasida bir-ikki kun farq bo‘lishi mumkin, lekin bir oy oldingi jadvalni bugungisi bilan qo‘shmang; har bir jadval sanasini yozib qo‘ying.
• Bitta kompaniyaning ikki turdagi aksiyasini alohida sanash. Alphabet ikkala ETF da Class A va Class C bo‘lib ikki qatorda turadi — qo‘shganda bitta kompaniya deb hisoblang.

Qachon qayta tekshirish kerak

Har kuni hisoblash shart emas. Mantiqiy paytlar: katta summa kiritgan yoki sotgandan keyin, biror pozitsiya narxi o‘zgarib uning portfeldagi ulushi sezilarli siljiganda va ETF almashtirishdan oldin. Har gal emitent sahifasidan eng yangi tarkib jadvalini oling — eski jadvaldagi ulushlar narx bilan birga siljib ketgan bo‘ladi.