ETF indeksdan qancha ortda qolsa normal? Tracking difference va tracking error ni hisoblash

S&P 500 yoki rivojlanayotgan bozorlar indeksini kuzatadigan ETF sotib oldingiz. Bir yildan keyin solishtirsangiz, fond daromadi indeksdan biroz past chiqqan. Bu oddiy xarajatmi yoki fond indeksni yomon kuzatyaptimi? Javobni taxmin bilan emas, bitta jadvaldagi uchta raqam bilan topasiz: fondning sof aktiv qiymati (NAV) bo‘yicha daromadi, indeks daromadi va xarajatlar koeffitsienti (expense ratio).

Quyida ikki ETF emitentining rasmiy sahifasida e’lon qilingan haqiqiy raqamlar bilan qanday hisoblash, qanday baholash va farq katta bo‘lsa sababini qayerdan izlash ko‘rsatilgan.

Tracking difference va tracking error: ikki xil raqam

Ikkalasi ko‘pincha «kuzatuv xatosi» deb ataladi, lekin ular turli savolga javob beradi:

Oddiy investor uchun tracking difference muhimroq: aynan shu raqam daromadingizdan qancha «yeyilganini» ko‘rsatadi. Fond har yili barqaror 1% ortda qolishi mumkin (xato kichik, farq katta) yoki goh oldinda, goh ortda bo‘lib, o‘rtacha ortda qolmasligi ham mumkin. To‘liq xulosa uchun ikkalasiga qarang.

Uchta raqamni emitent sahifasidan qanday topish mumkin

AQSH ETF emitentlarining mahsulot sahifasida odatda Performance jadvali bo‘ladi: fond va uning benchmark indeksi bir jadvalda, bir xil sanaga ko‘rsatiladi. iShares misolida:

1. Mahsulot sahifasini ochib, Performance bo‘limiga tushing va Average Annual (yillik o‘rtacha) yorlig‘ini tanlang.
2. As of Dates maydonidagi sanani tekshiring. Fond va indeks bir xil sana bo‘yicha solishtirilishi shart.
3. Uchta qatorni o‘qing: Total Return (%) — NAV bo‘yicha fond daromadi, Market Price (%) — birja narxi bo‘yicha daromad, Benchmark (%) — indeks daromadi.
4. Shu sahifadagi Key Facts blokidan Expense Ratio ni toping.

iShares Core S&P 500 ETF (IVV) misolida: 2026-09-30 holatiga, benchmark — S&P 500 Index, xarajatlar koeffitsienti 0,03%:

Har bir davrda ortda qolish 0,02–0,03 foiz punkti, ya’ni deyarli aynan 0,03% lik xarajat darajasida va barqaror. Indeksni yaxshi kuzatadigan ETF shunday ko‘rinadi: ortda qolish taxminan xarajatlar koeffitsientiga teng va davrlar bo‘yicha o‘xshash.

Qancha farq normal hisoblanadi: o‘lchov — xarajatlar koeffitsienti

Barcha ETF uchun yagona «normal raqam» yo‘q. Amaliy usul — kuzatuv farqini fondning xarajatlar koeffitsienti bilan solishtirish:

• Ortda qolish ≈ xarajatlar koeffitsienti, davrlar bo‘yicha barqaror: normal, bu siz to‘layotgan boshqaruv xarajati.
• Ortda qolish xarajatdan sezilarli katta: fondda xarajatdan tashqari boshqa yo‘qotish bor, sababini qidirish kerak.
• Ortda qolish xarajatdan kichik yoki fond indeksdan oshib ketgan: qimmatli qog‘ozlarni qarzga berishdan daromad, soliq hisobidagi farqlar kabi omillar bo‘lishi mumkin. Bunda ham sababini bilish kerak, chunki bunday daromad doimiy bo‘lishi kafolatlanmagan.

Ikkinchi misol — iShares MSCI Emerging Markets ETF (EEM). Benchmark — MSCI Emerging Markets Index (Net), xarajatlar koeffitsienti 0,72%, sana yana 2026-09-30:

3, 5 va 10 yillik ortda qolish 0,72% atrofida — asosan xarajat. Ammo oxirgi 1 yilda farq 1,15 foiz punkti, xarajatdan taxminan 0,43 punkt ko‘p. Bitta yil asosida xulosa chiqarib bo‘lmaydi, lekin bu tekshirishga arziydigan signal. Indeks nomidagi «(Net)» indeks daromadi dividendlardan ushlab qolinadigan soliqni chegirgan holda hisoblanganini bildiradi, ya’ni fond va indeks bu jihatdan bir xil asosda solishtirilmoqda.

Farq xarajatdan katta bo‘lsa, sababini qayerdan qidirish kerak

ETF ning ochiq hujjatlarida kuzatuvga ta’sir qiluvchi omillar yoziladi. Tekshirish tartibi:

1. Prospekt (Prospectus) dagi xavflar bo‘limi: Tracking Error Risk yoki Index-Related Risk bandini toping. Fond indeksni to‘liq takrorlamay tanlab olish (sampling) usulini qo‘llaydimi, naqd pul ushlaydimi, ayrim bozorlarda savdo cheklovlari bormi — shu yerda yoziladi.
2. Yillik hisobot / aksiyadorlar hisoboti (Annual Report / Shareholder Report): boshqaruvning natijalar muhokamasida shu yil fond va indeks orasidagi farq manbalari tushuntiriladi.
3. Xarajatlar tafsiloti: ba’zi fondlarda boshqaruv haqidan tashqari boshqa xarajatlar ham bor — umumiy xarajatlar koeffitsientiga qarang.

Hujjatlar emitent sahifasining «Literature» yoki «Documents» bo‘limida turadi. Asosli izoh topilmasa va farq bir necha yil ketma-ket xarajatdan sezilarli katta bo‘lsa, buni haqiqiy xarajat deb qabul qiling va o‘sha indeksni kuzatadigan boshqa ETF lar bilan solishtiring.

Birja narxi bo‘yicha daromad NAV daromadidan nega farq qiladi

Yuqoridagi hisob NAV bo‘yicha daromad asosida — u fond qanchalik yaxshi boshqarilayotganini ko‘rsatadi. Lekin siz birjada sotib olib sotasiz, shuning uchun sizga birja narxi bo‘yicha daromad tegadi. EEM ning 1 yillik Market Price daromadi 27,51%, NAV daromadi 28,07% dan 0,56 punkt past: bu davrda ETF birja narxining NAV ga nisbatan chegirmasi yoki ustamasi o‘zgargan.

Investor amalda his qiladigan ortda qolish = kuzatuv farqi + sotib olgan va sotgan kuningizdagi chegirma/ustama + bid-ask spred va savdo komissiyasi. Bu qismlarni qanday tekshirish haqida ETF sotib olishdan oldingi oltita tekshiruv: indeks, xarajat, chegirma va likvidlik hamda premarket va after-hoursda spred va sirpanishni tekshirish maqolalariga qarang.

O‘zingiz tekshirganda uchraydigan to‘rt xato

• Sanalar har xil: fondning 30-iyun holatidagi daromadini indeksning 30-sentyabr holatidagi daromadi bilan solishtirish ma’nosiz. Har doim emitentning bitta jadvali va bitta As of Date dan foydalaning.
• Market Price daromadini fond natijasi deb olish: unga chegirma/ustama aralashgan. Kuzatuv sifatini NAV (Total Return) bo‘yicha baholang.
• Faqat bir yilga qarash: bitta yilga maxsus voqealar ta’sir qilishi mumkin. Kamida 1, 3 va 5 yilni yonma-yon ko‘ring.
• Noto‘g‘ri indeks bilan solishtirish: «rivojlanayotgan bozorlar» degan nom bir xil bo‘lsa ham, MSCI va FTSE indekslarining tarkibi farq qiladi; S&P 500 ning ham narx indeksi va umumiy daromad indeksi bor. Fond hujjatida ko‘rsatilgan benchmark asos bo‘ladi.

Raqamlarni ko‘rgach, keyingi qadamlar

1. O‘zingizdagi yoki sotib olmoqchi bo‘lgan ETF uchun yuqoridagi usulda 1, 3, 5 yillik NAV daromadi, indeks daromadi va xarajatlar koeffitsientini yozib oling.
2. Har bir davr uchun kuzatuv farqini hisoblang va xarajatlar koeffitsienti bilan solishtiring.
3. Ortda qolish taxminan xarajatga teng bo‘lsa — kuzatuv sifati muammo emas.
4. Biror davrda sezilarli ortiq bo‘lsa — prospekt va yillik hisobotdan sababini qidiring; bir necha davr ketma-ket ortiq va izohsiz bo‘lsa, shu indeksni kuzatadigan boshqa ETF larni bir xil sana bo‘yicha solishtiring.
5. Fondni almashtirishdan oldin sotish va sotib olish xarajatlarini, soliq oqibatlarini hisobga oling. So‘mdan dollarga o‘tishdagi kurs farqi va komissiyani ajratib hisoblash uchun valyuta almashtirish xarajati qanday hisoblanadi maqolasidan foydalaning.

Ushbu maqola umumiy ta’limiy ma’lumot bo‘lib, investitsiya tavsiyasi emas. IVV va EEM raqamlari iShares AQSH rasmiy sahifalaridan olingan, holat sanasi 2026-09-30, ko‘rib chiqilgan sana 2026-10-12. Fondning o‘tgan natijalari kelajakdagi natijani kafolatlamaydi; raqamlar har oy yangilanadi, emitent sahifasida hozir ko‘rsatilgan qiymatga tayaning.