Risk va hisob xavfsizligi
Maksimal pasayish qanday hisoblanadi? AQSH indekslari tarixiy tushishlari bilan portfel risk byudjetini belgilash
Hisob cho‘qqidan 25% tushdi — bu normalmi? Pul kiritish va yechishni hisobga olib maksimal pasayishni hisoblang, FRED ma’lumotlarida S&P 500 va NASDAQ qanchalik chuqur tushgani va cho‘qqiga qancha vaqtda qaytganini ko‘ring, so‘ng aksiyalar ulushi chegarasi va nazorat nuqtalarini belgilang.
Hisobingiz eng yuqori nuqtasidan 25% tushib ketdi — bu xavotirlanarli holatmi? Javob shu foizning o‘zida emas, balki oldindan «ko‘pi bilan qancha tushishiga chiday olaman» degan chegarani belgilab qo‘yganingizda. Quyida avval maksimal pasayish (maximum drawdown) qanday hisoblanishi, keyin AQSH indekslarining haqiqiy tarixiy pasayishlari asosida portfeldagi aksiyalar ulushini qanday chegaralash va qaysi darajada nima qilish kerakligi ko‘rsatilgan.
Maksimal pasayish qanday hisoblanadi: cho‘qqidan eng past nuqtagacha
Maksimal pasayish ma’lum davr ichida «eng yuqori nuqtadan undan keyingi eng past nuqtagacha» bo‘lgan eng katta tushishni ko‘rsatadi:
Pasayish = (eng past qiymat − undan oldingi eng yuqori qiymat) ÷ undan oldingi eng yuqori qiymat
Faraz qilaylik (raqamlar misol uchun), hisobingiz qiymati bir paytda 6 000 dollarga yetgan, keyin eng past nuqtada 4 500 dollarga tushgan:
(4 500 − 6 000) ÷ 6 000 = −25%
Ko‘p chalkashtiriladigan uchta narsa:
- Cho‘qqi eng past nuqtadan oldin bo‘lishi shart. Pastdan keyin paydo bo‘lgan yangi yuqori nuqta hisobga kirmaydi.
- Bu zarar degani emas. 4 000 dollar bilan boshlagan bo‘lsangiz, hisob hali ham boshlang‘ich puldan yuqori, lekin pasayish −25%, chunki bir paytda sizda 6 000 dollar bo‘lgan.
- Davr ichidagi eng chuqur tushish olinadi. Yil davomida uch marta tushgan bo‘lsa, eng chuqurini olasiz.
Hisobga pul kiritgan yoki yechgan bo‘lsangiz
Hisobning umumiy qiymatini to‘g‘ridan-to‘g‘ri olsangiz, kiritilgan pul pasayishni yashirib qo‘yadi. Yuqoridagi misolda hisob 4 500 ga tushganda yana 1 500 dollar kiritsangiz, qiymat 6 000 bo‘ladi va go‘yo hech narsa yo‘qotilmagandek ko‘rinadi — aslida investitsiya natijasi hali ham −25%.
Ishonchliroq usul — har oy bir marta «sof qiymat indeksi»ni yozib borish:
- Birinchi oy indeksini 100 deb oling.
- Oylik daromad =
(oy oxiridagi qiymat − shu oydagi sof kiritilgan pul) ÷ o‘tgan oy oxiridagi qiymat − 1(pul oy oxirida kiritilgan deb faraz qilinadi; pul yechilgan oyda sof kiritilgan pul manfiy bo‘ladi). - Yangi indeks = o‘tgan oy indeksi × (1 + oylik daromad).
- Pasayish formulasini shu indeksga qo‘llang.
Broker hisobotlarida odatda davr bo‘yicha kiritilgan pul, yechilgan pul va davr oxiridagi aktivlar ko‘rsatiladi — shu uch ustun yetarli. Dollarni so‘mdan almashtirib kiritayotgan bo‘lsangiz, indeksni dollarda yuriting: kurs o‘zgarishi aksiyalar natijasi emas, uni alohida ko‘rish uchun valyuta almashtirish xarajati qanday hisoblanadi maqolasiga qarang.
Tushgandan keyin qaytish uchun qancha o‘sish kerak
Pasayish va qaytish uchun kerakli o‘sish simmetrik emas:
Qaytish uchun kerakli o‘sish = 1 ÷ (1 − pasayish) − 1
| Pasayish | Cho‘qqiga qaytish uchun kerakli o‘sish |
|---|---|
| −20% | +25,0% |
| −25% | +33,3% |
| −33,9% | +51,3% |
| −50% | +100% |
| −77,9% | +353% |
Qanchalik chuqur tushsa, qaytish uchun kerakli o‘sish shunchalik nomutanosib oshadi. Shuning uchun chegara tushishdan oldin belgilanadi, yarim yo‘lda emas.
AQSH indekslari tarixda qanchalik chuqur tushgan: FRED yopilish narxlari
Quyidagi raqamlar Sent-Luis Federal rezerv bankining FRED ma’lumotlar bazasidagi kunlik yopilish narxlaridan hisoblangan (S&P 500, NASDAQ Composite, ma’lumotlar 2026-10-20 gacha). 15% dan chuqur tushishlar keltirilgan. «Cho‘qqiga qaytish» — yopilish narxi oldingi cho‘qqidan birinchi marta yuqori bo‘lgan sana.
S&P 500 (FRED faqat oxirgi 10 yilni beradi)
| Cho‘qqi | Eng past nuqta | Pasayish | Cho‘qqiga qaytish |
|---|---|---|---|
| 2018-09-20 | 2018-12-24 | −19,78% | 2019-04-23 |
| 2020-02-19 | 2020-03-23 | −33,92% | 2020-08-18 |
| 2022-01-03 | 2022-10-12 | −25,43% | 2024-01-19 |
| 2025-02-19 | 2025-04-08 | −18,90% | 2025-06-27 |
NASDAQ Composite (1998-yildan keyingi qismi)
| Cho‘qqi | Eng past nuqta | Pasayish | Cho‘qqiga qaytish |
|---|---|---|---|
| 1998-07-20 | 1998-10-08 | −29,55% | 1998-11-27 |
| 2000-03-10 | 2002-10-09 | −77,93% | 2015-04-23 |
| 2020-02-19 | 2020-03-23 | −30,12% | 2020-06-08 |
| 2021-11-19 | 2022-12-28 | −36,40% | 2024-02-29 |
| 2024-12-16 | 2025-04-08 | −24,32% | 2025-06-27 |
Jadvallarni o‘qishda e’tibor bering:
- Bu narx indeksi, dividendlar kirmaydi. Dividend bilan birga umumiy daromad bo‘yicha pasayish biroz sayozroq, qaytish biroz tezroq bo‘ladi. Siz sotib olgan ETF natijasidan yana xarajatlar va kuzatish farqi ayriladi.
- Yopilish narxlari olingan. Kun ichidagi eng past nuqta chuqurroq bo‘lgan, 2020-yil martida aynan shunday bo‘ldi.
- Oxirgi 10 yil eng yomon holat emas. Faqat S&P 500 ning 10 yillik ma’lumotiga qarasangiz, eng chuquri −33,92%. NASDAQ ni 2000-yilgacha qaytarsangiz, −77,93% va cho‘qqiga qaytish uchun deyarli 15 yil ketganini ko‘rasiz.
- Alohida aksiya uchun bunday mo‘ljal yo‘q. Bitta kompaniya birjadan chiqarilishi yoki nolga tushishi mumkin, byudjet hisobida uni to‘liq yo‘qotish mumkin deb oling.
Risk byudjeti: avval qancha yo‘qotishga chiday olishni belgilang, keyin aksiyalar ulushini hisoblang
Risk byudjeti — «qabul qila oladigan eng katta hisob pasayishi»ni aniq raqam qilib yozish va pozitsiyalar hajmini shu raqam bilan cheklash. Bu bitta savdodagi stop-lossdan farq qiladi: stop-loss bitta bitimdagi zararni boshqaradi, risk byudjeti esa butun hisob cho‘qqidan qanchagacha tushishi mumkinligini. Bitta bitim uchun hisob-kitob savdo jurnali va pozitsiya hajmi maqolasida.
1-qadam: chegarani summada yozing
Faqat foiz bilan cheklanmang. Faraz qilaylik, hisobda 8 000 dollar bor va siz hisob 1 600 dollarga kamayishiga chiday olasiz — bunda eng past nuqtada sotib yubormaysiz va kundalik xarajatlarga ta’sir qilmaydi. Demak, byudjet −20%.
Chiday olasizmi-yo‘qmi, kamida uchta savolga javob bering: bu pul keyingi bir necha yilda kerak bo‘ladimi; hisob shu summaga kamaygan paytda maosh (so‘mdagi daromad) saqlanib qoladimi; ilgari hisobingiz shuncha kamayganini ko‘rganingizda aslida nima qilgansiz.
2-qadam: har bir aktiv turi uchun stress pasayishini tanlang
Yuqoridagi tarixiy jadvallardan «stress holati» sifatida qabul qiladigan raqamni oling va qaysi davrdan olganingizni yozib qo‘ying:
- Keng bozor ETF (S&P 500): 2020-yildagi −33,92%
- Texnologiyaga og‘ishgan ETF (NASDAQ turidagi): 2022-yildagi −36,40%; 2000-yildagi holatni ham qamrab olmoqchi bo‘lsangiz, −77,93%
- Alohida aksiya: −100%
- Naqd pul, pul bozori fondlari: 0
Bu qadamda yagona to‘g‘ri javob yo‘q, lekin raqam albatta haqiqiy ma’lumotdan olinishi kerak va tanlagandan keyin so‘nggi paytdagi yaxshi bozor sababli uni yengillashtirmang.
3-qadam: portfelning stress pasayishini hisoblang
Portfel stress pasayishi = Σ (har bir aktiv ulushi × shu aktivning stress pasayishi)
Faraziy portfel: S&P 500 ETF 50%, NASDAQ turidagi ETF 30%, naqd pul 20%.
0,5 × 33,92% + 0,3 × 36,40% + 0,2 × 0% = 16,96% + 10,92% = 27,88%
Stress pasayishi taxminan −27,9%, bu −20% byudjetdan oshib ketadi. Bu hisob barcha aktivlar bir vaqtda eng chuqur nuqtaga tushadi deb faraz qiladi, shuning uchun amaldagidan biroz ehtiyotkorroq; ikki pasayish turli yillarda bo‘lgan, ular faqat yuqori chegarani taxmin qilish uchun olingan.
4-qadam: aksiyalar ulushining yuqori chegarasini teskari hisoblang
Faqat bitta aksiya aktivi bo‘lsa:
Aksiyalar ulushi chegarasi = risk byudjeti ÷ stress pasayishi
- Faqat S&P 500 ETF:
20% ÷ 33,92% ≈ 59,0%, qolgani naqd pul yoki past tebranishli aktivlarda. - Faqat NASDAQ turidagi ETF, stress — 2022-yil:
20% ÷ 36,40% ≈ 54,9%. - Xuddi shu NASDAQ turidagi ETF, stress — 2000-yil:
20% ÷ 77,93% ≈ 25,7%.
Oxirgi ikki qator orasidagi farq ikki baravardan ko‘p — demak, «qaysi tarixiy davrni stress deb olish» formulaning o‘zidan muhimroq.
Alohida aksiya bo‘lsa, byudjetdan unga alohida qism ajrating: masalan, 20% byudjetdan 3% ni bitta aksiyaga bersangiz, stress pasayishi −100% bo‘lgani uchun bu aksiya ulushi hisobning ko‘pi bilan 3% i bo‘ladi.
Bir nechta ETF ichida bir xil kompaniyalar takrorlansa, haqiqiy ulushni avval portfel konsentratsiyasini tekshirish usuli bilan oching. Leveraged ETF uchun stress pasayishini indeks pasayishini koeffitsientga ko‘paytirib baholab bo‘lmaydi, sababi leveraged va inverse ETF maqolasida.
Qayerga tushganda nima qilish: oldindan yozilgan uchta nazorat nuqtasi
Quyida namunaviy yozuv berilgan, raqamlarni o‘z byudjetingizga moslang. Asosiysi — hisob tushishidan oldin yozib qo‘yish:
| Byudjetning ishlatilgan qismi | −20% byudjet misolida | Oldindan yozilgan harakat |
|---|---|---|
| 50% | hisob cho‘qqidan 10% tushdi | Yangi aksiya xaridini to‘xtatish; naqd pul va kundalik zaxira pulga tegilmaganini tekshirish |
| 75% | 15% tushdi | Har bir aktiv turining haqiqiy ulushi va stress pasayishini qayta hisoblash, qo‘shimcha xarid tufayli chegaradan oshgan pozitsiya bor-yo‘qligini ko‘rish |
| 100% | 20% tushdi | 4-qadam formulasi bo‘yicha aksiyalar ulushini «qolgan qabul qilinadigan zarar» ruxsat bergan hajmgacha kamaytirish; limit order bilan bo‘lib-bo‘lib bajarish |
Bu uch qadamning maqsadi — bosim ostida eng past nuqtada hammasini birdaniga sotib yubormasdan, jadval bo‘yicha harakat qilish.
Yana ikki narsani oldindan hal qiling:
- Pasayish qaysi cho‘qqidan hisoblanadi: sof qiymat indeksining tarixiy eng yuqori nuqtasidanmi yoki har yil boshida qaytadan. Ikkalasi ham bo‘ladi — bittasini tanlab yozing va tushgandan keyin o‘zgartirmang.
- Byudjet qachon yana kengaytiriladi: masalan, sof qiymat yangi cho‘qqiga chiqqandan keyin yoki yillik tekshiruvda; biroz qaytish bo‘ldi deb pozitsiyani darhol qayta oshirmang.
Ko‘p uchraydigan hisob xatolari
- Kiritilgan pul pasayishni yashiradi: pul kirim-chiqimini ayirilgan sof qiymat indeksidan foydalaning.
- Faqat oxirgi bir necha yilni eng yomon holat deb olish: FRED da S&P 500 bo‘yicha faqat 10 yillik ma’lumot bor; stress holatida kamida 2000–2002-yillardagi NASDAQ davri borligini bilish kerak.
- Foizni yagona mezon deb hisoblash: bir xil −20% ham 2 000 dollarlik va 200 000 dollarlik hisob uchun butunlay boshqa yuk; byudjetni summada yozing.
- Alohida stop-losslar yig‘indisini portfel byudjeti deb olish: bir nechta pozitsiya bitta keskin tushish kunida birga narx sakrashi bilan ochilsa, stop-loss belgilangan narxda ijro bo‘lmasligi mumkin.
- Tarixiy pasayishni chegara deb hisoblash: jadval faqat «kamida shuncha chuqur tushgan»ini ko‘rsatadi, keyingisi chuqurroq bo‘lishi mumkin.
Manbalar
- FRED, S&P 500 (SP500), kunlik yopilish, ma’lumot beruvchi S&P Dow Jones Indices, faqat oxirgi 10 yil: https://fred.stlouisfed.org/series/SP500
- FRED, NASDAQ Composite Index (NASDAQCOM), kunlik yopilish, 1971-02-05 = 100: https://fred.stlouisfed.org/series/NASDAQCOM
- Ikkala ma’lumot to‘plami 2026-10-21 da yuklab olingan (oxirgi qiymat 2026-10-20); pasayish va cho‘qqiga qaytish sanalari shu maqolada yopilish narxlari asosida hisoblangan.